1984

 حدود دو هفته پیش مطلبی رو در مورد پیش نیازهای رشد دموکراسی در ایران خوندم که استدلال ها و نتیجه گیری اون مطلب بد جوری ذهنم رو به خودش مشغول کرد. نه از این جهت که بحث بدیعی رو پیش کشیده بود بلکه به خاطر این که مطلب در خوانش اول به نظرم حاوی خیلی از  نقایص اومد و حقیقتا از این دوست انتظار نگارش چنین مطلبی رو نداشتم. نتیجه گیری نهایی بحث او این بود که اگر ما به جای روشنفکر، سرمایه دار داشتیم تا حالا به دموکراسی رسیده بودیم. چون سرمایه داری به بازار آزاد گرایش دارد که بنیان دموکراسی است لذا اگر سرمایه دار دولت را در دست بگیرد، بسط دموکراسی را میسر می کند. مثال او هم حاج امین الضرب٬تاجر تاثیر گذار دوره قاجار بود. به همین علت طی دو روز گذشته بیش از 400 صفحه مطلبی که در مورد حاج امین الضرب داشتم رو دوباره خوندم تا به طور خلاصه چند تا نکته رو بنویسم:در میان تمام نامه ها، اظهارات و روایت هایی که از او موجوده کوچک ترین شیفتگی به دموکراسی یا تلاش برای دموکراسی سالاری نیافتم. کما این که زندگی او مصادف بود با جذاب شدن این گونه بحث های روشنفکری در ایران. او حتی در شیفتگی از غرب هم که سخن به میان می آورد از قانون مداری غرب ستایش می کند، آن هم قانونمداری شوروی دیکتاتوری! البته این خاصیت طبیعی سرمایه داری دولتی- رانتی ایرانی است که تنها دغدغه امنیت سرمایه دارد و خیلی ساخت حکومتی که این مهم را تامین کند برایش مهم نیست(شاید هم خاصیت هر سرمایه داری.)

 امین الضرب هم به گواه تاریخ مستند یک سرمایه دار دولتی و رانتی بوده که تا حد توان از رانت و حمایت حکومت ناصرالدین شاه برای سرمایه داری استفاده کرده البته خیرخواهی هایی هم برای توسعه ایران داشته که همچون او در ساخت حکومت های دیکتاتوری گاه گداری ظهور می کند چرا که مثلا در احداث راه آهن محمود آباد هزینه واردات پروژه از کیسه دولت پرداخت می شود. البته این نکته را هم نباید فراموش کرد که اساس تحول فکری امین الضرب در معاشرت با سید جمال الدین اسدآبادی معروف به روشنفکری، شکل گرفت هر چند که گسیخته شدن رابطه مالی و معنوی این دو هم با شروع حمله سید به حکومت ناصری اتفاق افتاد تا سطح آزادگی سرمایه داری دولتی و رانتی در اقتصاد ایران مشخص شود. لذا سرمایه داری به خودی خود روشنفکری به بار نمی آورد. هر چند او به عنوان یک تاجر حرفه ای و تابع بازار و سود از صادرات تریاک و واردات اجناس لوکس برای طبقه اشراف و دربار به دلیل بازار مناسب دریغ نکرد ولی حاج امین الضرب حداقل در دورانی که در اوج سرمایه داری بود مسوولیت نظارت و کنترل قیمت ها را بر عهده گرفت. یا به شرط حفظ انحصار او مجوز استخراج آهن را از ناصرالدین شاه می گیرد و ...

مشابه این شخصیت در دوران پس از انقلاب هم کم نبوده اند، به عنوان نمونه زعمای اتاق نشین موتلفه ای همچون علاء میر محمد صادقی شباهت کمی به امین الضرب ندارند از تلاش برای صادرات به اروپا تحت حمایت دولت گرفته تا انجام انواع فعالیت های خیرخواهانه. اما به طور طبیعی سرمایه داری رانتی ایرانی تا سر حد تامین امنیت سرمایه و حذف جایگاه خود از تغییر ساخت حکومت دفاع می کند و هیچ وقت دلیلی ندارد تا برای دموکراسی سینه چاک کند چون که حضور دموکراسی در اول قدم به حذف خود او و منافعش منجر می شود. بنابراین این فضا سرمایه دار متعهد به مسوولیت های اجتماعی به بار نمی آورد و نمی شود هم انتظار رفتار غیرعقلایی را که با اصل بازار آزاد در تناقض است، داشت و از او انتظار حاکم سازی دموکراسی را داشت. به هر حال بازار انحصاری سود بیشتری دارد و چنین حکومتی برای سرمایه داری ایرانی ایده آل است.